چگونه هوش کلامی کودک را تقویت کنیم؟ راهنمای کامل تمرین‌ها و بازی‌ها

هوش کلامی کودکان مثل چراغی عمل می‌کند که مسیر حرف‌زدن راحت، اعتمادبه‌نفس و دوستی‌های صمیمی را روشن‌تر می‌کند. وقتی بچه‌ها واژه‌ها را بهتر می‌شناسند و به‌موقع استفاده می‌کنند، منظورشان را بی‌دردسر منتقل می‌کنند و رابطه‌های گرم‌تری می‌سازند. در آکادمی ایران نژاد تمرکز ما روی هوش کلامی کودکان و تقویت هوش کلامی در کودکان است تا با بازی و تمرین، کلمه‌ها تبدیل به ابزار قدرتمند آن‌ها شوند.

هوش کلامی دقیقا چیست؟

به طور کلی مفهوم هوش کلامی یعنی توانایی کار کردن با کلمات؛ و در کودکان به این معناست که کودک بتواند خوب گوش بدهد، روان صحبت کند و منظورش را واضح و قابل فهم بیان کند. بچه‌ای که این مهارت را دارد معمولاً راحت‌تر داستان تعریف می‌کند، سؤال می‌پرسد و در گفت‌وگوهای روزمره حضور فعال‌تری دارد.

در زندگی روزمره به‌راحتی می‌توان این تفاوت را دید. بعضی بچه‌ها وقتی از مدرسه برمی‌گردند فقط می‌گویند «خوب بود»، اما بعضی دیگر با شوق و جزئیات تعریف می‌کنند که امروز چه اتفاقی افتاده، با چه کسی بازی کرده‌اند یا معلمشان چه گفته است. این تفاوت در بسیاری از مواقع به میزان هوش کلامی کودکان برمی‌گردد.

هوارد گاردنر، نظریه‌پرداز شناخته‌شده هوش‌های چندگانه، درباره این توانایی توضیح می‌دهد :
توانایی زبانی همان قدرت استفاده مؤثر از کلمات در گفتار و نوشتار است.

کودکانی که این نوع هوش در آن‌ها قوی‌تر است معمولاً دایره واژگان گسترده‌تری دارند، از تعریف کردن داستان لذت می‌برند و خیلی راحت احساسات یا افکارشان را توضیح می‌دهند. به همین دلیل متخصصان آموزش کودک همیشه روی تقویت هوش کلامی در کودکان تاکید ویژه‌ای دارند.

خلاصه اینکه هرچه کودک بیشتر صحبت کند، داستان بشنود، سؤال بپرسد و کتاب بخواند، ذهن او بیشتر با کلمات درگیر می‌شود. همین تمرین‌های ساده کمک می‌کند بعدها در مدرسه، ارتباط موثر با دوستان و حتی یادگیری درس‌ها عملکرد بهتری داشته باشد.

آمار تکان‌دهنده و یک تفاوت بزرگ

تحقیقات نشان می‌دهد کودکانی که دایره لغات گسترده‌تری تا سن پیش‌دبستانی دارند، تا 30% عملکرد بهتری در یادگیری خواندن و نوشتن در کلاس اول نشان می‌دهند! اما این تفاوت در روزمره چگونه خودش را نشان می‌دهد؟

کودک با هوش کلامی نیازمند تمرین	کودک با هوش کلامی بالا (تقویت‌شده)
در جواب «امروز چطور بود؟» فقط می‌گوید «خوب بود.»	«خیلی خوش گذشت! زنگ تفریح با علی قایم‌موشک بازی کردم.»
با اشاره دست و سر منظور را می‌رساند	از واژه‌های متنوع و احساسی استفاده می‌کند

تمرین ها و تکنیک های تقویت هوش کلامی کودکان

اگر به دنبال روش‌های تقویت هوش کلامی هستید، خبر خوب این است که برای این کار اصلاً لازم نیست سراغ روش‌های پیچیده یا ابزارهای خاص بروید. خیلی از تمرین‌های موثر درست در دل زندگی روزمره اتفاق می‌افتند؛ فقط کافی است کمی آگاهانه‌تر با کودک صحبت کنید و فرصت بیشتری برای حرف زدن به او بدهید.

1_ گفتگوهای روزمره را جدی بگیرید

خیلی از والدین دغدغه‌مند می‌پرسند در میان شلوغی‌های روزمره چطور با فرزندم صحبت کنم؛ یکی از راحت‌ترین راه‌ها این است که گفت‌وگوهای روزمره (مثل زمان خرید یا آشپزی) را جدی بگیرید. مثلا وقتی با هم خرید می‌کنید از کودک بپرسید «به نظرت امشب شام چی درست کنیم؟» یا «اگر جای فروشنده بودی با مشتری‌ها چطور صحبت می‌کردی؟».

همین گفت‌وگوهای ساده کمک می‌کند کودک یاد بگیرد فکر و نظرش را با کلمات بیان کند. حتی اگر جواب‌هایش کوتاه باشد هم مهم است؛ چون همین صحبت‌های کوچک کم‌کم اعتمادبه‌نفس او را برای حرف زدن بیشتر می‌کند.

2_ از کودک بخواهید داستان تعریف کند

بچه‌ها معمولاً از داستان گفتن لذت می‌برند. می‌توانید از کودک بخواهید اتفاقات روزش را مثل یک داستان تعریف کند. مثلا بپرسید «وقتی امروز به مدرسه رسیدی اول چه اتفاقی افتاد؟ بعدش چی شد؟».

این کار ذهن کودک را وادار می‌کند جمله‌ها را پشت سر هم بچیند و از واژه‌های بیشتری استفاده کند. در نتیجه قدرت بیان او بیشتر می‌شود و این تمرین ساده به شکل موثری به تقویت هوش کلامی در کودکان کمک می‌کند.

3_ بازی «اگر جای من بودی»

در این بازی می‌توانید سؤال‌های فرضی از کودک بپرسید. مثلا بگویید «اگر تو معلم بودی امروز در کلاس چه کار می‌کردی؟» یا «اگر مدیر مدرسه بودی چه قانونی می‌گذاشتی؟».

چنین سؤال‌هایی کودک را تشویق می‌کند فکر کند، توضیح بدهد و جمله‌های کامل بسازد. همین روند ساده باعث می‌شود مهارت صحبت کردن او تقویت شود و هوش کلامی کودکان به شکل طبیعی رشد کند.

4_ بلندخوانی کتاب برای کودک

یکی از روش‌های بسیار موثر برای تقویت هوش کلامی در کودکان این است که برای آن‌ها کتاب را با صدای بلند بخوانید. وقتی کودک به داستان گوش می‌دهد، کم‌کم با واژه‌های تازه، جمله‌های متنوع و شیوه درست بیان آشنا می‌شود.

مثلا هنگام خواندن یک داستان کوتاه، هر از گاهی مکث کنید و از کودک بپرسید «به نظرت بعدش چه اتفاقی می‌افتد؟» یا «اگر تو جای این شخصیت بودی چه می‌گفتی؟». این سؤال‌های ساده باعث می‌شود کودک فقط شنونده نباشد و با داستان همراه شود.

چنین تجربه‌ای دایره واژگان کودک را بزرگ‌تر می‌کند و به شکل طبیعی به رشد هوش کلامی کودکان کمک می‌کند.

5_ بازی کامل کردن جمله

در این بازی شما ابتدای یک جمله را می‌گویید و از کودک می‌خواهید ادامه آن را بسازد. مثلا بگویید «امروز وقتی از خواب بیدار شدم دیدم که…» و از او بخواهید داستان را ادامه دهد.

خیلی وقت‌ها پاسخ‌های کودک خلاقانه و حتی بامزه می‌شود. همین بازی ساده ذهن او را وادار می‌کند جمله بسازد و دنبال کلمات مناسب بگردد.

در واقع یک تمرین سرگرم‌کننده است که بدون فشار یا اجبار به تقویت هوش کلامی در کودکان کمک می‌کند.

6_ توصیف کردن اشیا

یک وسیله ساده در خانه انتخاب کنید؛ مثلا یک لیوان، یک اسباب‌بازی یا حتی یک میوه. بعد از کودک بخواهید آن را با جزئیات توصیف کند.

می‌توانید سؤال‌هایی مثل این بپرسید «این سیب چه رنگی است؟ چه مزه‌ای دارد؟ کجا رشد می‌کند؟». هرچه کودک بیشتر توضیح بدهد، مهارت او در استفاده از واژه‌ها هم بیشتر می‌شود.

این تمرین کمک می‌کند کودک یاد بگیرد درباره چیزهای مختلف دقیق‌تر صحبت کند و همین موضوع تاثیر قابل توجهی در رشد هوش کلامی کودکان دارد.

7_ پرسیدن سوال‌های باز

یکی از راه‌های موثر برای تقویت هوش کلامی در کودکان این است که سؤال‌هایی بپرسید که پاسخشان فقط «بله» یا «نه» نباشد. چنین سؤال‌هایی کودک را تشویق می‌کند بیشتر فکر کند و توضیح کامل‌تری بدهد.

مثلا به جای اینکه بپرسید «مدرسه خوب بود؟» می‌توانید بگویید «امروز جالب‌ترین اتفاقی که در مدرسه افتاد چه بود؟» یا «امروز با کدام دوستت بیشتر بازی کردی؟».

وقتی کودک شروع به تعریف کردن می‌کند، در واقع در حال تمرین دادن ذهن و زبان خودش است. همین گفت‌وگوهای ساده به مرور زمان تاثیر قابل توجهی در رشد هوش کلامی کودکان می‌گذارند.

بیایید این جملات را با هم جایگزین کنیم:

• بجای: امروز مدرسه خوش گذشت؟
  بپرسید: امروز خنده‌دارترین اتفاق تو کلاس چی بود؟
• بجای: شامت رو دوست داشتی؟
  بپرسید: اگه قرار بود یک اسم جدید برای این غذا بذاری، چی صداش می‌کردی؟
• بجای: با دوستت دعوا کردی؟
  بپرسید: چی شد که تو و دوستت از دست هم ناراحت شدید؟

8_ تعریف داستان با تصویر

چند تصویر ساده از یک کتاب، مجله یا حتی اینترنت انتخاب کنید و از کودک بخواهید با نگاه کردن به آن‌ها یک داستان بسازد.

مثلا تصویری از یک پارک یا یک حیوان نشان دهید و بپرسید «به نظرت اینجا چه اتفاقی افتاده است؟». کودک با کمک تخیل خود شروع می‌کند به ساختن جمله‌ها و روایت کردن داستان.

این تمرین علاوه بر فعال کردن تخیل، باعث می‌شود کودک از واژه‌های بیشتری استفاده کند و در نتیجه هوش کلامی کودکان به شکل طبیعی تقویت شود.

9_ شعر و آهنگ کودکانه

شعرها و ترانه‌های کودکانه ابزار بسیار خوبی برای تقویت هوش کلامی در کودکان هستند. ریتم و تکرار واژه‌ها باعث می‌شود کلمات راحت‌تر در ذهن کودک جا بگیرند.

وقتی کودک یک شعر کوتاه را چند بار می‌شنود، کم‌کم خودش هم آن را زمزمه می‌کند یا تکرار می‌کند. همین تکرار ساده کمک می‌کند با واژه‌های جدید و ساختار جمله‌ها بیشتر آشنا شود.

به همین دلیل بسیاری از مربیان و متخصصان آموزش کودک از شعر و ترانه به عنوان ابزاری موثر برای رشد هوش کلامی کودکان استفاده می‌کنند.

10_ تشویق کودک به صحبت کردن

بعضی کودکان ذاتاً کم‌حرف‌تر هستند و کمتر درباره احساسات یا تجربه‌هایشان صحبت می‌کنند. در چنین شرایطی بهتر است فضایی ایجاد کنید که کودک با خیال راحت حرف بزند.

مثلا وقتی کودک درباره موضوعی صحبت می‌کند با دقت گوش بدهید و سؤال‌هایی مثل «بعدش چه اتفاقی افتاد؟» یا «تو آن لحظه چه حسی داشتی؟» بپرسید.

وقتی کودک احساس کند حرف‌هایش شنیده می‌شود، اعتماد بیشتری پیدا می‌کند و راحت‌تر صحبت می‌کند. این حس امنیت، پایه‌ی فوق‌العاده‌ای برای مقابله با ترس از صحبت در جمع در سال‌های مدرسه است. همین حس امنیت و توجه نقش مهمی در تقویت هوش کلامی در کودکان دارد.

بازی های تقویت مهارت کلامی کودکان

طراحی و انجام بازی‌ های فن بیان کودکان یکی از طبیعی‌ترین و موثرترین روش‌ها برای تقویت هوش کلامی به حساب می‌آید. وقتی کودک در فضای بازی صحبت می‌کند، بدون استرس و اجبار با کلمات جدید آشنا می‌شود و مهارت بیان او هم کم‌کم قوی‌تر می‌شود. علاوه بر این موارد میتوانید مقاله‌ی بازی تقویت مهارت کلامی کودکان را نیز برای اطلاعات بیشتر مطالعه کنید.

جعبه‌ابزار بازی‌ها: یادگیری مخفیانه در حین خنده

کافی است روزانه بین 10 تا 15 دقیقه یکی از این بازی‌ها را اجرا کنید تا معجزه آن را در دایره لغات کودک ببینید:

نام بازی و نحوه اجرا	دستاورد آموزشی برای کودک
حدس بزن چی میگم: توصیف شیء بدون نام بردن از آن.	افزایش دقت به جزئیات و گسترش دایره لغات توصیفی در مغز.
داستان زنجیره‌ای: نفر اول یک جمله می‌گوید، نفر بعدی ادامه می‌دهد.	تقویت خلاقیت کلامی، جمله‌سازی سریع در لحظه و کار گروهی.
رگبار سوالات: روی یک موضوع توافق کنید و پشت سر هم سوال بپرسید.	فعال نگه‌داشتن ذهن، افزایش سرعت انتقال و تقویت جسارت پرسشگری.

1_ بازی حدس بزن چی میگم

در این بازی یکی از اعضای خانواده به یک شیء، میوه یا حیوان فکر می‌کند و شروع می‌کند ویژگی‌های آن را توضیح دادن. مثلا می‌گوید «یک چیزی است که سبز است و روی درخت رشد می‌کند».

کودک باید با گوش دادن به توضیحات حدس بزند منظور چیست. بعد از اینکه پاسخ درست را گفت، می‌توانید جای خود را با کودک عوض کنید تا او توضیح بدهد و بقیه حدس بزنند.

این بازی ساده به کودک یاد می‌دهد چطور با کلمات توضیح بدهد و منظورش را منتقل کند؛ مهارتی که مستقیماً به تقویت هوش کلامی در کودکان کمک می‌کند.

2_ بازی داستان زنجیره‌ای

در این بازی هر نفر یک جمله به داستان اضافه می‌کند. مثلا نفر اول می‌گوید «یک روز یک گربه کوچولو وارد یک باغ شد».

نفر بعدی ادامه می‌دهد «در باغ یک درخت بزرگ بود و گربه از آن بالا رفت». داستان به همین شکل ادامه پیدا می‌کند و هر نفر بخش تازه‌ای به آن اضافه می‌کند.

این بازی هم سرگرم‌کننده است و هم به کودک کمک می‌کند جمله‌سازی و مهارت بداهه گویی را تمرین کند و خلاقیت کلامی‌اش بیشتر شود. به همین دلیل یکی از بازی‌های مفید برای رشد هوش کلامی کودکان به شمار می‌آید.

3_ بازی توصیف بدون نام بردن

در این بازی یک کلمه انتخاب می‌شود اما کودک نباید نام آن را بگوید و فقط باید ویژگی‌هایش را توضیح دهد.

مثلا اگر کلمه «ماشین» باشد، کودک می‌تواند بگوید «چیزی است که چهار چرخ دارد و با آن به سفر می‌رویم».

بقیه افراد باید حدس بزنند منظور او چیست. این تمرین باعث می‌شود کودک از واژه‌های متنوع‌تری استفاده کند و توانایی توضیح دادن او بهتر شود.

4_ بازی سوال پشت سر هم

در این بازی یک موضوع مشخص انتخاب می‌شود؛ مثلا «حیوانات». بعد کودک باید پشت سر هم درباره آن سؤال بپرسد.

برای نمونه ممکن است بپرسد «بزرگ‌ترین حیوان دنیا چیست؟»، «کدام حیوان سریع‌تر می‌دود؟» یا «کدام حیوان در آب زندگی می‌کند؟».

این تمرین ذهن کودک را فعال نگه می‌دارد و مهارت پرسیدن و صحبت کردن را در او تقویت می‌کند؛ موضوعی که نقش مهمی در رشد هوش کلامی کودکان دارد.

کودکان با هوش کلامی بالا چه ویژگی هایی دارند؟

کودکانی که هوش کلامی کودکان در آن‌ها رشد بیشتری پیدا کرده، معمولاً در صحبت کردن، بیان احساسات و استفاده از واژه‌ها راحت‌تر عمل می‌کنند. این بچه‌ها اغلب از شنیدن داستان لذت می‌برند، زیاد صحبت می‌کنند و کنجکاوانه سؤال می‌پرسند.

شناخت این نشانه‌ها به والدین کمک می‌کند بهتر بفهمند کودکشان در چه مرحله‌ای از رشد زبانی قرار دارد و چطور می‌توانند مسیر تقویت هوش کلامی در کودکان را برای او هموارتر کنند.

1_ دایره لغات گسترده

یکی از نشانه‌های رایج در کودکانی که هوش کلامی کودکان در آن‌ها قوی‌تر است، داشتن دایره واژگان گسترده‌تر نسبت به هم‌سالان است.

این کودکان معمولاً کلمات بیشتری می‌شناسند و هنگام صحبت از واژه‌های متنوع‌تری استفاده می‌کنند. حتی گاهی از کلماتی استفاده می‌کنند که از شنیدن داستان‌ها یا گفت‌وگوهای بزرگ‌ترها یاد گرفته‌اند.

وقتی کودک واژه‌های بیشتری بلد باشد، راحت‌تر می‌تواند منظور خود را بیان کند و ارتباط بهتری با اطرافیان برقرار کند.

2_ علاقه به داستان گفتن و داستان شنیدن

کودکانی که هوش کلامی بالاتری دارند معمولاً به داستان علاقه زیادی نشان می‌دهند. آن‌ها هم از شنیدن داستان لذت می‌برند و هم دوست دارند خودشان داستان تعریف کنند.

گاهی یک اتفاق ساده روزانه را با جزئیات زیاد تعریف می‌کنند یا برای اسباب‌بازی‌هایشان داستان می‌سازند. این رفتار نشان می‌دهد ذهن کودک در حال تمرین استفاده از کلمات و ساختن جمله‌هاست.

به همین دلیل داستان‌گویی را می‌توان یکی از نشانه‌های طبیعی رشد هوش کلامی کودکان دانست.

3_ توانایی خوب در توضیح دادن

کودکان با مهارت زبانی قوی‌تر معمولاً می‌توانند اتفاق‌ها را واضح‌تر و کامل‌تر توضیح دهند. مثلا وقتی از آن‌ها می‌پرسید امروز در مدرسه چه گذشت، فقط به یک پاسخ کوتاه اکتفا نمی‌کنند.

آن‌ها اغلب جزئیات بیشتری بیان می‌کنند؛ مثلا می‌گویند کنار چه کسی نشسته بودند، چه کاری انجام دادند یا چه احساسی داشتند.

این توانایی در توضیح دادن نشان می‌دهد کودک در استفاده از واژه‌ها و ساختن جمله‌ها مهارت بیشتری پیدا کرده است و هوش کلامی کودکان در او فعال‌تر عمل می‌کند.

4_ پرسیدن سوال‌های زیاد

یکی دیگر از نشانه‌های کودکانی که هوش کلامی کودکان در آن‌ها فعال‌تر است، پرسیدن سؤال‌های زیاد درباره موضوعات مختلف است.

این کودکان معمولاً کنجکاوی زیادی دارند و دوست دارند درباره جهان اطرافشان بیشتر بدانند. برای همین مدام سؤال‌هایی مثل «چرا باران می‌بارد؟» یا «هواپیما چطور پرواز می‌کند؟» می‌پرسند.

پرسیدن سؤال در واقع نشانه فعال بودن ذهن و زبان کودک است و همین روند به شکل طبیعی به تقویت هوش کلامی در کودکان کمک می‌کند.

کتاب های هوش کلامی کودکان

خواندن کتاب تقویت هوش کلامی کودکان یکی از راحت‌ترین و درعین‌حال مؤثرترین روش‌ها برای بالا بردن دایره لغات، تقویت مهارت حرف زدن و رشد بهتر هوش کلامی کودکان است. کتاب‌های مناسب، کودک را کم‌کم با واژه‌های تازه، جمله‌سازی درست و شیوه روایت آشنا می‌کنند و مسیر تقویت هوش کلامی در کودکان را بسیار ساده‌تر جلو می‌برند.

• قصه‌های خوب برای بچه‌های خوب – مجموعه‌ای پرطرفدار با داستان‌های جذاب که کمک می‌کند کودک کلمات بیشتری یاد بگیرد و داستان‌ها را بهتر بفهمد.
• مجموعه کتاب‌های فیلی و فیگی – داستان‌های کوتاه و گفت‌وگومحور که کودک را وارد مکالمه می‌کند و او را به حرف زدن و دنبال کردن دیالوگ‌ها تشویق می‌کند.
• مجموعه کتاب‌های فرانکلین – داستان‌های ساده و آموزنده که مهارت توضیح دادن و بیان احساسات را در کودک تقویت می‌کند.
• کتاب 365 قصه برای شب – مجموعه‌ای از قصه‌های کوتاه که هم دایره لغات کودک را گسترش می‌دهد و هم مهارت شنیدن و گفتن را تقویت می‌کند.
• مجموعه شعرهای کودکانه – کتاب‌هایی با شعرهای ریتم‌دار و تکراری که باعث ماندگار شدن واژه‌ها در ذهن و رشد بهتر هوش کلامی کودکان می‌شود.

کلام آخر

تقویت هوش کلامی در سنین پایین، نه تنها در کودکی راهگشاست، بلکه بهترین پیش‌نیاز برای توسعه‌ی فن بیان نوجوانان در آینده است و تاثیر زیادی روی توانایی صحبت کردن و برقراری ارتباط دارد. وقتی این مهارت در کودک تقویت شود، او راحت‌تر می‌تواند افکارش را توضیح دهد و در گفتگوها فعال‌تر باشد.

خوشبختانه برای رشد این توانایی لازم نیست کار پیچیده‌ای انجام دهید. گفتگوهای روزمره با کودک، تعریف کردن داستان، انجام بازی‌های کلامی و استفاده از کتاب تقویت هوش کلامی کودکان همگی می‌توانند به شکل طبیعی به تقویت هوش کلامی در کودکان کمک کنند. اگر این تمرین‌ها به بخشی از زندگی روزمره تبدیل شوند، کودک کم‌کم واژه‌های بیشتری یاد می‌گیرد و مهارت بیان او قوی‌تر می‌شود.